logo
„Zabawy badawcze w przedszkolu”

Dzieci w wieku przedszkolnym cechuje naturalna ciekawość otaczającego je świata, występujących w nim zjawisk i rządzących nim zasad. Pragną badać otoczenie, doświadczać nowych wrażeń, poznawać przedmioty i osobliwości. Bardzo pomocne dla wielokierunkowego rozwoju dziecka oraz zaspokojenia tej właśnie naturalnej ciekawości są zajęcia badawcze. Szczególnie istotne są zajęcia mające charakter eksperymentu – zwane również zabawami badawczymi – czyli takie, w których ważny jest nie – efekt końcowy, ale – samo działanie, które ten efekt wywołało. Zabawy badawcze pozwalają dziecku samodzielnie odkrywać otaczający je świat i rządzące nim mechanizmy, skłaniając je przy tym do przyjęcia czynnej postawy badacza i odkrywcy.

Długość trwania tego typu zabaw uzależniona jest w pełni od zjawiska, które jest przedmiotem badań czy odkryć dziecka. Zresztą bardzo wiele aspektów w przypadku tych zajęć zależy właśnie od inwencji dziecka – choć oczywiście są pewne elementy stałe, które można w nich wyróżnić:

  1. Nazwanie problemu
  2. Szukanie sposobów jego rozwiązania
  3. Zaobserwowanie rezultatu działań.

Tego typu zajęcia stanowią dla dziecka źródło bardzo wielu nowych przeżyć i emocji, jakie wiążą się z samodzielnym odkrywaniem i badaniem właściwości rozmaitych zjawisk czy przedmiotów. 

            Opierając się na strukturze aktu działania opracowanej przez Stefana Szumana, prof. Bożena Muchacka kierująca Katedrą Pedagogiki Przedszkolnej w Krakowie wyróżnia szereg elementów zabawy badawczej:

  • Podmiot działania – podmiotem jest dziecko i jego potrzeba zdobywania wiedzy i poznawania otaczającego je świata;
  • Przedmiot działania – rzeczywistość, która otacza dziecko: a zatem rozmaite przedmioty i zjawiska: ich wygląd, budowa, funkcje, cechy charakterystyczne, właściwości, wzajemne relacje itp.;
  • Cel działań – powiększanie zasobu wiedzy i nabywanie doświadczenia;
  • Warunki działania: wewnętrzne i zewnętrzne. Wewnętrzne – dotyczą poziomu rozwoju fizycznego i intelektualnego dziecka, jego stanu zdrowia, emocjonalności. Warunki zewnętrzne – to otoczenie oraz znajdujące się w nim przedmioty i zjawiska;
  • Sposoby działania – dziecko podejmuje rozmaite próby osiągnięcia celu zabawy badawczej: jedne są nieudane, inne przynoszą oczekiwane efekty – w ten sposób uczy się, rozwija się jego zdolność myślenia przyczynowo-skutkowego, a także nabywa doświadczenia poznawczego;
  • Środki działania – organy i przedmioty;
  • Skutki działania: zewnętrzne (zdobycie określonej informacji, czyli osiągnięcie celu) i wewnętrzne (radość, duma, rozwijanie wyobraźni, samodzielności).

            Bożena Muchacka wyróżnia kilka rodzajów zabaw badawczych, dzieląc je w zależności od treści poznawczej, jaką w sobie zawierają:

  1. Zabawy związane z poznawaniem przez dzieci możliwych rodzajów ruchu przedmiotów materialnych, a także warunków ich poruszania się albo pozostawania w spoczynku;

Np. nadmuchiwanie baloników i wypuszczanie z nich powietrza, ustawienie wentylatora i rozdmuchiwanie liści, kłębków waty i piórek, zakończone rozmowami na temat wiatru i jego psot itp.

  1. Zabawy wiążące się z odkrywaniem zmian stanu skupienia rozmaitych przedmiotów, zachodzących pod wpływem ciśnienia i ciepła (termodynamika);

Np. zanurzanie w ciepłej wodzie różnych przedmiotów (z drewna, metalu, plastiku), odkrywanie, które tworzywo najlepiej przewodzi ciepło.

  1. Zabawy polegające na badaniu zjawisk związanych z obszarem optyki i akustyki;

Np. puszczanie „zajączków” za pomocą lusterek; wykonanie doświadczenia ze zrobionymi przez dzieci dwukolorowymi (połączenia: żółty z czerwonym, czerwony z niebieskim, niebieski z żółtym) krążkami, które osadzamy na kredkach ołówkowych i wprawiamy w ruch wirowy – obserwowanie, jak dwa kolory zlewają się w jeden w wyniku szybkiego kręcenia: czerwony + żółty = pomarańczowy, czerwony + niebieski = fioletowy, żółty + niebieski = zielony.

  1. Zabawy związane ze zjawiskami elektromagnetycznymi;

Np. Próby przyciągania za pomocą magnesów przedmiotów z różnych tworzyw – dzieci muszą same odkryć, że magnes przyciąga tylko metal.

  1. Zabawy polegające na badaniu właściwości ciał stałych oraz cieczy;

Np. zamrażanie wody (można zabarwić ją na różne kolory), sprawdzanie, co stanie się, gdy kostkę lodu zostawimy na talerzyku w temperaturze pokojowej.

      Zabawy badawcze można prowadzić w każdej grupie wiekowej, dostosowując poziom trudności do rozwoju umysłowego i fizycznego dzieci. Podobna zasada rządzi także zadaniami konstrukcyjnymi – choć tutaj często bywa tak, że – zwłaszcza w przypadku najmłodszych dzieci – większą część pracy konstrukcyjnej wykonuje nauczyciel, a dzieci są widzami i „pomocnikami”. W starszych grupach wiekowych można jednak pozwolić dzieciom na stosowanie różnego rodzaju narzędzi – pod nadzorem nauczyciela.

      Zajęcia konstrukcyjne są specyficzną odmianą zajęć wychowawczo-dydaktycznych, w ramach których nauczyciel może wykorzystywać szereg metod i form nauczania. Mogą one zarówno stanowić samodzielną formę zajęć, jak i – odgrywać rolę uzupełnienia, wzbogacenia innego rodzaju zajęć. Zajęcia konstrukcyjne pełnią bardzo ważną rolę w procesie rozwojowym dziecka – angażują je bowiem do konkretnego działania, które rozwija i wzbogaca jego doświadczenia i umiejętności, a także emocje. Trzeba pamiętać, że nawet, jeżeli dane eksperymenty wydają się trudne, ponieważ wiążą się ze ścisłymi dziedzinami wiedzy jak fizyka, optyka czy chemia, to są one dla dzieci szansą na odkrycie i zafascynowanie się niezwykłościami świata techniki i przyrody, a tego typu zainteresowanie może w przyszłości zaowocować i rozkwitnąć na wyższych szczeblach edukacji. Gotowość do podejmowania przez dzieci wyzwań w postaci zabaw konstrukcyjnych i eksperymentów może ograniczać szereg czynników: nieśmiałość, strach przed nowością; przekonanie (zwykle będące wynikiem tego, co mówi do dziecka rodzic), że dziecko jest za małe i nie może samodzielnie działać, wyręczanie przez dorosłych. Zabawy konstrukcyjne mogą wiązać się z porami roku (np. wykonanie różnego rodzaju karmików dla ptaków, „ludzików” z kasztanów i żołędzi), sztuką (np. konstruowanie instrumentów muzycznych), potrzeba chwili (próby naprawienia zepsutej zabawki), zabawą (robienie zabawek z różnych materiałów) itd. Pozwalają one na wszechstronny rozwój dzieci, obniżają ich lęk przed nowymi wyzwaniami, pozwalają na doświadczanie nowych wrażeń i poznawanie właściwości rozmaitych przedmiotów, ciał, zjawisk. Stanowią one najlepsze źródło poznania i zrozumienia otaczającego nas świata – zgodnie z zasadą Konfucjusza: „Powiedz mi, a zapomnę. Pokaż mi, a zapamiętam. Pozwól mi zrobić, a zrozumiem.”

Opracowanie: I. Elliott, M. Kapałka, J. Tekieli

 

Bibliografia:

 1. Kielar M., Jak stymulować badawczą aktywność dziecka, Wychowanie w Przedszkolu  1987, nr 9.

 2. Muchacka B., Zabawy badawcze w edukacji przedszkolnej, WSP, Kraków 1999.

 3. Szuman S., Rola działania w rozwoju umysłowym małego dziecka, Ossolineum, Wrocław 1955.

 4. Wilczkowa M. , Wspólnie odkrywamy świat, Nasza Księgarnia, Warszawa 1979.